Tác động của chiến tranh thương mại đến Việt Nam.

Căn cứ những diễn biến mới nhất về kết quả đàm phán Mỹ – Trung, nhiều khả năng cuộc chiến thương mại sẽ tạm thời hạ nhiệt đôi chút trong ngắn hạn nhưng vẫn tiềm ẩn rủi ro bùng nổ trở lại. Trong bối cảnh đó, chiến tranh thương mại Mỹ – Trung vẫn sẽ có tác động đến hoạt động xuất nhập khẩu cũng như dòng chảy FDI toàn cầu nói chung và Việt Nam nói riêng. Điểm lạc quan là Việt Nam nhìn chung không bị ảnh hưởng quá nhiều bởi chiến tranh thương mại, thậm chí còn là quốc gia được hưởng lợi lớn nhất ở châu Á.

Kịch bản nào cho cuộc chiến Mỹ – Trung ?

Cuộc chiến thương mại Mỹ – Trung chắc chắn sẽ có tác động đáng kể đến kinh tế thế giới nói chung cũng như kinh tế Việt Nam nói riêng. Tuy nhiên ảnh hưởng cụ thể đến Việt Nam thì còn tùy thuộc vào tình trạng cụ thể của chiến tranh thương mại. Tính đến thời điểm này, có lẽ khả năng cao nhất là cuộc chiến thương mại sẽ rơi vào tình trạng tạm thời hòa hoãn, hạ nhiệt đôi chút trong ngắn hạn nhưng không phải là không còn khả năng bùng nổ trở lại trong dài hạn. Quan hệ kinh tế – thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ bớt căng thẳng hơn, nhưng để quay lại trạng thái hợp tác (tương đối) toàn diện như trước năm 2018 là gần như không thể.

Dưới đây là những diễn biến mới nhất của cuộc chiến thương mại cũng như dự báo các kịch bản tiếp theo:

  • Cuối tháng 2/2019, hai bên liên tiếp có các cuộc trao đổi cấp cao. Trong chuyến thăm và đàm phán tại Trung Quốc, Đại diện Thương mại Mỹ Robert Lighthizer đã có cuộc gặp với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Theo chiều ngược lại, Phó Thủ tướng Trung Quốc Lưu Hạc cũng đã thăm Mỹ và gặp mặt với Tổng thống Mỹ Donald Trump.
  • Hai bên Mỹ – Trung đã đạt được khá nhiều tiến triển trong đàm phán, đã bắt đầu soạn thảo biên bản ghi nhớ trong sáu lĩnh vực là (i) ép buộc chuyển giao công nghệ và tấn công mạng, (ii) bản quyền tài sản tri thức, (iii) dịch vụ, (iv) tiền tệ, (v) nông nghiệp và (vi) các rào cản thương mại phi thuế quan.
  • Theo kế hoạch, Mỹ sẽ nâng mức thuế đối với 200 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc lên 25% (hiện đang là 10%) kể từ ngày 1/3/2019. Tuy nhiên do việc đàm phán đang có tiến triển tốt nên phía Mỹ đã quyết định lùi thời hạn áp thuế. Theo quy định của luật pháp Mỹ, Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) có thể lùi thời hạn này tối đa là 6 tháng kể từ ngày dự kiến áp dụng (1/1/2019).
  • Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình có thể sẽ thăm Mỹ vào cuối tháng 4/2019 để trực tiếp trao đổi với Tổng thống Mỹ Donald Trump. Tại cuộc gặp này, nhiều khả năng hai nhà lãnh đạo sẽ chính thức ký kết một thỏa thuận sơ bộ về vấn đề thương mại. Theo đó Trung Quốc sẽ chấp nhận các đề nghị của Mỹ trong 6 lĩnh vực nêu ở trên, đổi lại Mỹ sẽ dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt thuế quan đang áp dụng lên hàng hóa Trung Quốc.
  • Ban đầu, dự kiến hai nhà lãnh đạo sẽ gặp nhau vào cuối tháng 3/2019, tuy nhiên đến thời điểm này thì hai bên vẫn chưa thống nhất được về nội dung cuối cùng của thỏa thuận thương mại. Phía Trung Quốc muốn xây dựng xong toàn bộ nội dung thỏa thuận trước khi chính thức thăm Mỹ để ký kết.
  • Nhiều khả năng thỏa thuận sơ bộ giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ đi kèm với một cơ chế giám sát. Cụ thể, hai bên sẽ tổ chức các cuộc gặp cấp Vụ 1 tháng/lần, cấp Thứ trưởng 3 tháng/lần và cấp Bộ trưởng 6 tháng/lần. Trong trường hợp phía Mỹ cho rằng Trung Quốc không tuân thủ cam kết thì có thể gửi kiến nghị, và trong trường hợp Trung Quốc vẫn không thực thi kiến nghị thì Mỹ có thể tái áp dụng các biện pháp trừng phạt.

Như vậy, mặc dù chiến tranh thương mại nhiều khả năng sẽ tạm thời hạ nhiệt nhưng vẫn còn tiềm ẩn rủi ro bùng nổ trở lại. Chừng nào mà Mỹ còn để ngỏ khả năng áp thuế với hàng hóa Trung Quốc thì hoạt động thương mại Mỹ – Trung, dòng chảy của vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại châu Á, tỷ giá USD/CNY…. vẫn còn chịu ảnh hưởng, và kéo theo đó là các tác động đến Việt Nam.

Giảm xuất khẩu sang Trung Quốc…

Mặc dù căng thẳng thương mại Mỹ – Trung đã tạm thời hạ nhiệt khi Mỹ tuyên bố ngừng tăng thuế đối với 200 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc, các biện pháp trừng phạt thuế quan được đưa ra từ giữa năm 2018 vẫn đang có hiệu lực. Hiện tại, Mỹ đang áp thuế 25% lên 50 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc (bao gồm khoảng 1.300 mặt hàng) và 10% lên 200 tỷ khác (bao gồm khoảng 6.000 mặt hàng), và các khoản thuế này chắc chắn sẽ làm kim ngạch xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ sụt giảm đáng kể. Tuy nhiên cần thấy rằng sự sụt giảm này không phải là câu chuyện của riêng Trung Quốc.

Trung Quốc đúng là quốc gia tạo ra thâm hụt thương mại lớn nhất cho Mỹ (chiếm khoảng 47% tổng thâm hụt thương mại của Mỹ với toàn cầu), nhưng không phải toàn bộ giá trị xuất khẩu này đều thuộc về Trung Quốc. Trung Quốc chỉ là một phần trong chuỗi cung ứng toàn cầu và phần lớn các thành phẩm mà nước này xuất khẩu sang Mỹ đều ít nhiều được cấu thành trên nền tảng nguyên vật liệu, linh kiện, phụ tùng… mà Trung Quốc nhập khẩu từ các quốc gia khác. Giá trị gia tăng mà Trung Quốc được hưởng sẽ tỷ lệ thuận với tỷ lệ đóng góp của Trung Quốc vào thành phẩm, và tỷ lệ này lại phụ thuộc vào tính chất của từng mặt hàng xuất khẩu. Trong số 250 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc đang bị Mỹ áp thuế bổ sung thì có khá nhiều mặt hàng thuộc lĩnh vực công nghệ cao như hàng điện tử, máy tính, thiết bị điện, vận tải, năng lượng, viễn thông…. Tính bình quân thì Trung Quốc chỉ được hưởng khoảng 64% giá trị gia tăng đối với 250 tỷ USD hàng hóa này, còn 36% thuộc về các quốc gia khác trong chuỗi cung ứng (xem bảng dưới). Cũng có nghĩa là khi xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ sụt giảm thì Trung Quốc sẽ giảm nhập khẩu của các thành viên khác trong chuỗi cung ứng, ở đây chủ yếu là các quốc gia châu Á.

Ước tính, để sản xuất ra lượng hàng hóa trị giá 250 tỷ USD vừa nêu thì Trung Quốc đã phải nhập khẩu khoảng 17 tỷ USD nguyên vật liệu/phụ kiện từ Việt Nam. Đặt trong tương quan với GDP của Việt Nam thì đây là một con số không hề nhỏ, và Việt Nam cũng là một trong những quốc gia/vùng lãnh thổ “nhạy cảm” nhất đối với việc Trung Quốc giảm xuất khẩu sang Mỹ. Đứng đầu danh sách là Đài Loan, tiếp theo đó là Singapore, Hàn Quốc và Việt Nam (xem đồ thị dưới). Trong năm 2018, Việt Nam đã xuất khẩu khoảng 13 tỷ USD các mặt hàng thuộc nhóm “bị áp thuế” sang Trung Quốc, tương đương khoảng 6,5% GDP. Giả sử rằng việc Mỹ áp thuế lên hàng hóa Trung Quốc sẽ làm kim ngạch xuất khẩu của Trung Quốc giảm khoảng 20%, như vậy kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc sẽ giảm khoảng 7%, tức tương đương 0,45% GDP.

… nhưng tăng xuất khẩu sang Mỹ

Tuy nhiên mọi vấn đề đều có hai mặt của nó. Một mặt, đúng là kim ngạch xuất khẩu của phần lớn các quốc gia châu Á sang Trung Quốc bị sụt giảm, nhưng mặt khác kim ngạch xuất khẩu của họ sang Mỹ lại gia tăng. Bởi vì thâm hụt thương mại của Mỹ với phần còn lại của thế giới vẫn không hề giảm, thậm chí còn tăng (năm 2018 là 878 tỷ USD, mức thâm hụt lớn nhất trong lịch sử). Và khi Mỹ giảm nhập khẩu từ Trung Quốc thì tất yếu họ phải tìm kiếm các nguồn cung cấp khác để thay thế.

Để (ở chừng mực nào đó) thay thế được Trung Quốc trong việc xuất khẩu vào Mỹ thì các quốc gia cần phải có lực lượng lao động đông đảo, mức lương tương đối rẻ, tay nghề cao hoặc cơ sở hạ tầng hiện đại. Hai tiêu chí đầu thì tương đối dễ đáp ứng. Bangladesh, Pakistan, Sri Lanka, Campuchia, Lào, Myanmar… đều có thể. Nhưng chỉ có Việt Nam là đáp ứng được thêm cả hai yếu tố sau.

Xét trong phạm vi châu Á, Việt Nam là quốc gia được hưởng lợi nhiều nhất từ việc Mỹ giảm nhập khẩu hàng hóa Trung Quốc. Giá trị kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ trong 10 tháng đầu năm 2018 tăng tới 14% so với cùng kỳ năm 2017, trong đó những mặt hàng mà Trung Quốc bị Mỹ đánh thuế (và Việt Nam xuất khẩu thay thế) như máy móc, thủy sản, thép… có sự tăng trưởng rất đáng kể (xem bảng dưới).

Riêng mặt hàng điện thoại và linh kiện có sự sụt giảm trong kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ, nhưng dù sao thì Việt Nam cũng ở trong một trạng thái đỡ tệ hơn các quốc  gia khác. Samsung, doanh nghiệp xuất khẩu chủ lực của Việt Nam (chiếm 25% tổng giá trị xuất khẩu) có cơ chế sản xuất linh hoạt hơn so với đối thủ cạnh tranh Apple. Samsung có thể dịch chuyển tiếp một phần hoạt động sản xuất tại Trung Quốc sang Việt Nam, và điều này có thể bù đắp ít nhiều cho giá trị xuất khẩu điện thoại và linh kiện vốn đang có dấu hiệu đi xuống.

Tính tổng cộng, giá trị xuất khẩu các mặt hàng nằm trong nhóm “bị áp thuế” sang Mỹ chiếm khoảng 6,1% GDP của Việt Nam. Giả sử Mỹ giảm nhập khẩu của Trung Quốc 20% và tăng nhập khẩu từ phần còn lại của thế giới 20% để bù đắp thì kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ sẽ tăng tương đương 1,2% GDP.

Ngoài ra, Việt Nam còn có thể gián tiếp tăng xuất khẩu sang Mỹ thông qua các quốc gia khác. Khi chuỗi cung ứng thay đổi từ Việt Nam -> Trung Quốc -> Mỹ sang Việt Nam -> Thái Lan/Malaysia/Singapore…. -> Mỹ, giá trị xuất khẩu của Việt Nam sang các quốc gia khác nằm trong chuỗi giá trị cũng tăng lên. Nếu tính cả tác động trực tiếp và gián tiếp của việc tăng xuất khẩu sang Mỹ, giá trị xuất khẩu của Việt Nam có thể tăng khoảng 1,5% trong năm 2019. Trong khi đó việc giảm xuất khẩu sang Trung Quốc chỉ làm giá trị xuất khẩu Việt Nam giảm khoảng 0,5%. Nghĩa là, nếu như hai bên Mỹ – Trung tiếp tục duy trì các biện pháp trừng phạt thuế quan lẫn nhau thì sẽ làm tăng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam thêm khoảng 1% trong năm 2019 (giả sử các điều kiện khác không đổi).

Nguồn FDI bất ngờ

Thực ra, không phải đến bây giờ thì Việt Nam mới được coi là điểm đến hấp dẫn của FDI. Những ưu thế của Việt Nam vốn đã xuất hiện một cách khá rõ ràng trong vài năm trở lại đây. Tay nghề của người lao động Việt Nam được đánh giá là nằm ở nhóm đầu châu Á, gần tiệm cận với các quốc gia Đông Bắc Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản…

nhưng mức lương bình quân lại tương đối thấp. Theo Tổng cục Thống kê, mức lương bình quân tại Việt Nam chỉ bằng khoảng 1/2 so với Trung Quốc. Ngoài ra, Việt Nam đang ở trong thời kỳ “dân số vàng”, với tỷ lệ dân số trong độ tuổi lao động lên đến gần 70% và xu hướng này được dự báo sẽ còn kéo dài thêm khoảng 20-30 năm nữa. Nói cách khác, tiềm năng của Việt Nam là rất lớn và còn có thể thu hút được nhiều FDI hơn nữa. Theo chiều ngược lại, Trung Quốc đang ngày càng đẩy mạnh đầu tư trực tiếp ra nước ngoài trong bối cảnh tăng trưởng trong nước đã ít nhiều chạm đến các giới hạn. Có nghĩa là sớm muộn gì thì dòng vốn FDI từ Trung Quốc cũng sẽ bắt đầu chảy mạnh sang Việt Nam. Tuy nhiên, cuộc đối đầu thương mại Mỹ – Trung đã góp phần “kích hoạt” xu hướng ấy sớm hơn dự định.

Tác động của cuộc chiến thương mại Mỹ – Trung đến Việt Nam tất nhiên không chỉ dừng lại ở cán cân xuất nhập khẩu. Trong dài hạn, việc Mỹ áp dụng các biện pháp trừng phạt thuế quan lên Trung Quốc sẽ làm thay đổi chuỗi cung ứng ở châu Á, cụ thể là một số doanh nghiệp sẽ dịch chuyển hoạt động sản xuất khỏi Trung Quốc để né tránh các khoản thuế bổ sung. Đương nhiên mức độ nhạy cảm của các doanh nghiệp với chiến tranh thương mại là khác nhau, tuy nhiên nhìn chung số lượng doanh nghiệp thay đổi địa điểm sản xuất là đáng kể. Phòng Thương mại Mỹ tại Trung Quốc đã tiến hành khảo sát với 430 doanh nghiệp trong các lĩnh vực sản xuất, dịch vụ, bán lẻ, phân phối… và có tới 36% (155 doanh nghiệp) cho biết họ có kế hoạch chuyển khỏi Trung Quốc. Trong số 155 doanh nghiệp này, lại có quá nửa (80) chọn ASEAN làm đích đến và trong ASEAN thì Việt Nam được coi là một trong những sự lựa chọn sáng giá nhất. Bên cạnh những lợi thế về trình độ lao động, mức lương… như đã nói ở trên, Việt Nam còn gần gũi với Trung Quốc về mặt địa lý. Đối với các doanh nghiệp đang hoạt động tại Trung Quốc, rõ ràng việc dịch chuyển dây chuyền sản xuất sang Việt Nam sẽ phát sinh ít chi phí hơn hẳn so với các quốc gia Đông Nam Á khác như Myanmar, Cambodia, Indonesia… Điều này càng đúng nếu xét đến việc phần lớn các doanh nghiệp (đặc biệt là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài) Trung Quốc tập trung ở khu vực phía Đông và Đông Nam nước này (các tỉnh Quảng Đông, Chiết Giang, Giang Tô, Phúc Kiến….), tức nằm tương đối gần Việt Nam.

Sự tăng trưởng trong nguồn vốn FDI từ Trung Quốc đã được thể hiện rất rõ ràng qua các con số. Trong 2 tháng đầu năm 2019, vốn FDI đăng ký cấp mới từ Trung Quốc đạt 588 triệu USD, cao nhất trong số các quốc gia đầu tư vào Việt Nam. Con số này cũng cao gấp 11 lần so với cùng kỳ 2018 (51 triệu USD). Khi mà rủi ro từ chiến tranh thương mại vẫn chưa hoàn toàn chấm dứt, Việt Nam vẫn có thể kỳ vọng vào nguồn FDI từ Trung Quốc, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đã và đang liên tục ký kết các Hiệp định thương mại với những quốc gia/thị trường lớn.

Bớt áp lực lên CNY và VND?

Những diễn biến mới nhất của chiến tranh thương mại đang ít nhiều hỗ trợ cho đồng CNY. Thứ nhất, tâm lý thị trường đã ổn định trở lại khi mà hai bên dự kiến sẽ đi đến một thỏa thuận ngắn hạn. Thứ hai, nhiều khả năng thỏa thuận sơ bộ đó sẽ bao gồm cả các cam kết về ổn định trị giá đồng nội tệ. Cụ thể, theo Thống đốc Ngân hàng Trung ương Trung Quốc (PBoC) Yi Gang thì hai bên sẽ “tránh phá giá đồng nội tệ để tạo ra lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu, duy trì liên lạc mật thiết liên quan đến các diễn biến trên thị trường ngoại hối và tuân thủ các thỏa thuận về tiền tệ giữa các quốc gia G20”. Như vậy, phía Trung Quốc đã gián tiếp khẳng định rằng họ sẽ tuân thủ thỏa thuận Thượng Hải – được ký kết bởi Bộ trưởng Tài chính các quốc gia thuộc nhóm G20 vào tháng 2/2016. Trong thỏa thuận Thượng Hải, các quốc gia G20 đã thống nhất rằng sẽ không chủ động phá giá đồng nội tệ để hỗ trợ xuất khẩu.

Tất nhiên, sự mất giá của đồng CNY không nhất thiết phải xuất phát từ ý chí của nhà điều hành. Sự giảm tốc của kinh tế Trung Quốc (dự kiến tăng trưởng GDP năm 2019 chỉ đạt khoảng 6,2% so với mức 6,6% của năm 2018) cũng như sự sụt giảm đáng kể trong dự trữ ngoại hối (hiện chỉ còn lại 3,09 nghìn tỷ USD trong khi PBoC muốn duy trì dự trữ tối thiểu đạt mức 3 nghìn tỷ USD) sẽ là những yếu tố đe dọa đến sự ổn định của đồng CNY. Tuy nhiên, với những chuyển biến gần đây thì có lẽ chiến tranh thương mại sẽ không tạo thêm áp lực cho đồng CNY, ít nhất là trong khoảng 6 tháng sắp tới. Vì vậy mà tỷ giá USD/VND dự kiến cũng sẽ không bị ảnh hưởng nhiều từ chiến tranh thương mại.

Áp lực lên tỷ giá USD/CNY cũng như USD/VND, nếu có, sẽ đến từ những yếu tố kinh tế vĩ mô khác chứ không phải từ chiến tranh thương mại (với điều kiện là hai bên Mỹ – Trung ký kết một thỏa thuận sơ bộ, tất nhiên).

Room Zalo Team: https://zalo.me/g/efmhkk439

(Lượt xem: 315 lần, 1: Lượt xem trong ngày)